- Drie kleine eilanden
- Vóór het toerisme
- Van backpackersgeheim tot wereldnaam
- De mensen en hun gebruiken
- De aardbevingen van 2018 in gewone taal
- Is het nu veilig? Wat bezoekers moeten weten
- De druk op een kleine plek
Drie kleine eilanden
Gili is het Sasak-woord voor een klein eiland, dus ‘Gili-eilanden’ is een tautologie waar de bewoners een beetje om moeten lachen. Lombok wordt omringd door tientallen gili’s; deze drie, bestuurlijk het dorp Gili Indah in het regentschap Noord-Lombok, werden alleen ‘de’ Gili’s omdat bezoekers ze het eerst vonden. In Indonesische toeristische brochures heten ze soms Gili Matra, naar Meno, Trawangan en Air.
Alle drie zijn lage eilanden van koraal en zand op een gedeeld rifplateau. Alleen Trawangan heeft een heuvel. Geen van de drie heeft een rivier, en alleen Air heeft veel zoet grondwater – de naam betekent ‘water’.
Vóór het toerisme
Het grootste deel van de geschiedenis waren de eilanden niet permanent bewoond: er was te weinig water. Vissers van Lombok en zeevarende Bugis en Mandar van Sulawesi gebruikten ze als seizoenskampen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de Japanse bezettingsmacht een uitkijkpost en geschutsstelling op de heuvel van Trawangan, waarvan nog sporen over zijn, en voor de kust ligt nog altijd een Japans patrouillevaartuig op de zeebodem, nu een diepe duikstek.
Blijvende bewoning kwam in de decennia na de Indonesische onafhankelijkheid. Families van Lombok en Sulawesi trokken naar Gili Air, daarna naar Meno en Trawangan, plantten kokospalmen en leefden van de visserij. Verslagen uit de jaren zeventig beschrijven pogingen om kokosplantages op Trawangan aan te leggen, bemoeilijkt door landconflicten die tot op de dag van vandaag doorklinken.
Van backpackersgeheim tot wereldnaam
De eerste buitenlandse reizigers kwamen begin jaren tachtig, over land vanaf Bali, op zoek naar een rustigere plek. Ze vonden bamboehutten op het strand voor een dollar of twee per nacht, geen elektriciteit en buitengewone riffen. Gili Air en Gili Meno trokken de eerste bezoekers; Trawangan, het verst weg, volgde en haalde ze al snel in, en kreeg een feestreputatie die het nooit helemaal is kwijtgeraakt.
Het duiken bepaalde wat er daarna kwam. De eerste duikcentra openden eind jaren tachtig en in de jaren negentig op Trawangan, en de eilanden groeiden uit tot een van de belangrijkste opleidingsplekken van Azië. In 2000 richtten duikbedrijven en leiders uit de gemeenschap de Gili Eco Trust op om rifbescherming te financieren en vissers te betalen om destructieve methoden op te geven – een vroeg lokaal voorbeeld van toerisme dat voor natuurbehoud betaalt.
De snelboten vanaf Bali, die in de jaren 2000 kwamen, veranderden de schaal. Een reis die met veerboot en bus een dag had gekost, duurde nu twee uur, en de bezoekersaantallen vermenigvuldigden zich. Bungalows maakten plaats voor villa’s en resorts, vooral op Trawangan. Tegenwoordig ontvangen de drie eilanden samen vele honderdduizenden bezoekers per jaar, op een landoppervlak dat kleiner is dan menig stadspark.
De mensen en hun gebruiken
De eilandbewoners zijn overwegend Sasak, het volk van Lombok, samen met families van Bugis- en andere afkomst. Ze zijn moslim, en de moskee is het middelpunt van elke gemeenschap. De zaken op de eilanden worden geregeld door het dorpsbestuur en door gewoonterecht dat bekendstaat als awig-awig: door de gemeenschap afgesproken regels over viszones, het verbod op motorvoertuigen en de bescherming van schildpadden en riffen. Jarenlang was er geen vaste politiepost; een dorpswacht loste geschillen op zijn eigen manier op.
Op het vasteland van Lombok kom je meer van de Sasak-cultuur tegen: de dorpen met rieten daken en de rijstschuren met hun kapvormige dak in het zuiden, weven op het heupweefgetouw, de muziek van de grote gendang beleq-trommels, rituele stokgevechten (peresean) en, in het noorden rond Bayan, de Wetu Telu-traditie, die de islam vermengt met oudere voorouderlijke geloofsvormen. West-Lombok werd meer dan een eeuw geregeerd door Balinese vorsten, die tempels en waterpaleizen rond Mataram achterlieten en een Balinees-hindoeïstische minderheid die nog altijd deel uitmaakt van het leven op het eiland.
Voor bezoekers komt dat neer op gewone beleefdheid: bedek je buiten het strand, wees attent tijdens de ramadan en bedenk dat het eiland achter de strandbars iemands thuis is. Zie onze reisgids voor praktische etiquette.
De aardbevingen van 2018 in gewone taal
In juli en augustus 2018 werd Noord-Lombok getroffen door een reeks zware aardbevingen. Ze werden veroorzaakt door beweging langs een breuksysteem dat onder de zee ten noorden van het eiland loopt – de Flores-overschuiving achter de vulkaanboog – waar de aardkorst wordt samengedrukt doordat tektonische platen naar elkaar toe bewegen.
| Datum (2018) | Magnitude | Waar | Wat er gebeurde |
|---|---|---|---|
| 29 juli | Ongeveer 6,4 | Noordoost-Lombok, bij de Rinjani | Ongeveer twintig doden, vooral in Oost-Lombok. Door aardverschuivingen zaten enkele honderden trekkers vast op de Rinjani, tot ze naar beneden werden begeleid. |
| 5 augustus | Ongeveer 6,9 | Noord-Lombok | De hoofdschok. Honderden doden, overwegend in de dorpen van Noord-Lombok, en tienduizenden verwoeste huizen. Sterk gevoeld op de Gili’s en op Bali. |
| 9 augustus | Ongeveer 5,9 | Noordwest-Lombok | Een zware naschok waardoor nog meer al beschadigde gebouwen instortten. |
| 19 augustus | Ongeveer 6,3 en 6,9 | Oost-Lombok | Nog twee zware aardbevingen op dezelfde dag, met nieuwe doden en schade in het oosten. |
In totaal kwamen op Lombok meer dan 500 mensen om en raakten enkele honderdduizenden ontheemd. De ergste verwoesting was in de dorpen van Noord-Lombok, recht tegenover de Gili’s, waar huizen van ongewapend metselwerk en beton instortten.
Wat er op de Gili-eilanden gebeurde
De aardbeving van 5 augustus sloeg ’s avonds toe. Op de eilanden scheurden gebouwen en stortten er enkele in, viel de stroom uit, en een tsunamiwaarschuwing – na korte tijd ingetrokken, met alleen heel kleine geregistreerde golven – dreef mensen in het donker naar de heuvel van Trawangan en naar open terrein. Een klein aantal mensen kwam op de eilanden om het leven. In de twee dagen daarna werden enkele duizenden toeristen en veel bewoners per boot geëvacueerd naar Lombok en Bali, met beelden van overvolle stranden die de hele wereld over gingen.
Herstel
De eilanden waren maar kort gesloten. Bedrijven gingen binnen enkele weken weer open, en tegen het volgende hoogseizoen draaiden de meeste weer, vaak herbouwd in lichter hout en bamboe. Het herstel verliep trager en moeizamer in de dorpen op het vasteland, waar families lange tijd in tijdelijke onderkomens woonden. De terugkeer van het toerisme was een van de belangrijkste inkomstenbronnen voor de wederopbouw – een van de redenen waarom de eilandbewoners er zo op gebrand waren bezoekers weer te verwelkomen.
Onder water raakten sommige rifstructuren en koraal beschadigd door het schudden, en het herstelwerk gaat sindsdien door.
Is het nu veilig? Wat bezoekers moeten weten
Ja – in de zin dat de eilanden volkomen normaal functioneren, en dat al jaren doen. Maar Lombok ligt, net als Bali, Java en het grootste deel van Indonesië, in een van de seismisch actiefste gebieden op aarde. Aardbevingen zijn niet te voorspellen, en kleinere trillingen worden van tijd tot tijd gevoeld. Verstandig bewustzijn is meer waard dan ongerustheid.
- Als de grond schudt: ga weg bij gebouwen, muren en bomen en zoek open terrein op. Ben je binnen en kun je niet meteen naar buiten, schuil dan naast stevig meubilair en bescherm je hoofd, en ga naar buiten zodra het schudden stopt.
- Na een zware of lange aardbeving bij de kust ga je weg van het strand naar hoger gelegen terrein, zonder op een waarschuwing te wachten. Op Trawangan is dat de heuvel. Meno en Air zijn vlak: ga naar het midden van het eiland, naar de bovenverdieping van een stevig gebouw, en volg lokale aanwijzingen op.
- Let op de borden. Evacuatieroutes bij een tsunami staan op de eilanden aangegeven. Neem op je eerste dag even de tijd om te kijken waar die van jou naartoe leidt.
- Kies liever een gelijkvloerse kamer van hout of bamboe als je je zorgen maakt; ze zijn er volop en gedragen zich bij aardbevingen beter dan zwaar metselwerk.
- Houd het belangrijkste ’s nachts bij elkaar – telefoon, zaklamp, paspoort, schoenen.
- Meld je aan bij de reisdienst van je ambassade, als die er een heeft, en zorg voor een verzekering.
- Op de Rinjani volg je je gids en de aanwijzingen van het nationaal park zonder discussie op; routes gaan dicht als er risico is.
De druk op een kleine plek
Succes heeft een prijs. Zoet water, afval, kusterosie, beschadigde ondiepe riffen en langlopende conflicten over landeigendom – vooral op Trawangan – horen bij het verhaal van de eilanden, net als het welzijn van de karrenpaarden dat we beschrijven in vervoer op de eilanden. Niets daarvan is een reden om niet te komen. Het is een reden om bewust te komen: vul je fles bij, houd je vinnen van het koraal, geef je geld uit bij zaken van lokale eigenaren en laat het strand schoner achter dan je het aantrof.
